Paddo's plukken in het paddoseizoen: wat riskeer je eigenlijk?

September. De nachten worden kouder, het gras wordt nat, en in weilanden door heel Nederland verschijnen de eerste puntige kaalkopjes. De Psilocybe semilanceata, een dun paddenstoeltje met een kegelvormige, olijfgroene tot grijsbruine hoed, is een van de meest wijdverspreide psilocybinehoudende paddenstoelen ter wereld. Hij groeit gewoon in het grasland naast je huis.

Elk najaar gaan er mensen op zoek. De meesten weten dat paddo's "iets met truffels" te maken hebben, maar de details zijn vaag. Drie dingen zou je moeten weten voor je het veld instapt: plukken is strafbaar, verwisseling kan dodelijk zijn, en de dosering is altijd een gok.

Wanneer en waar groeien kaalkopjes?

Het paddoseizoen loopt van september tot december, met de meeste kans in oktober. Het puntig kaalkopje heeft drie dingen nodig: vocht, koelte en een specifieke ondergrond. Je vindt ze op vrij schrale tot licht bemeste graslanden, op veen- en kleigronden, oude dijken en afgegraven duinakkertjes. In het oosten van Nederland komen ze vaker voor dan in het westen, maar ook in de duinen zijn ze te vinden.

Bij de eerste nachtvorst is het seizoen voorbij. Na een zachte, natte herfst kan het tot in december duren. In droge jaren is het al in oktober afgelopen. De soort staat op de Rode Lijst Paddenstoelen (Staatscourant 2009) met de status "gevoelig": de populatie is de afgelopen decennia matig afgenomen.

Plukken is strafbaar: de Opiumwet sinds 2008

Op 1 december 2008 zijn psilocybinehoudende paddenstoelen opgenomen in Lijst II van de Opiumwet. Sindsdien is bezit, verkoop, transport en teelt strafbaar. De wet maakt geen onderscheid tussen een handvol verse kaalkopjes uit het weiland en een partij gedroogde paddo's: allebei vallen onder hetzelfde verbod.

De strafmaat hangt af van de hoeveelheid en het doel. Bij een kleine gebruikershoeveelheid (tot ongeveer 0,5 gram gedroogd of 5 gram vers) wordt in de praktijk vaak niet strafrechtelijk vervolgd: de politie neemt het in beslag en je komt er met een waarschuwing vanaf. Bij grotere hoeveelheden of een vermoeden van handel gelden de straffen van artikel 3 van de Opiumwet: maximaal twee jaar gevangenisstraf of een geldboete tot 22.500 euro. Bij bedrijfsmatige productie kan dat oplopen tot zes jaar.

Dat de wet niet dood is, laat een vroeg voorbeeld zien. In 1981 werd in Vlissingen een 28-jarige man veroordeeld tot een boete van tweehonderd gulden voor het bezit van twee kaalkopjes, samen 0,35 gram, geplukt op een voetbalveld. Rechter Nomes oordeelde dat de aanwezigheid van psilocybine voldoende grond was.

Een nuance: de minister heeft in een Kamerbrief bevestigd dat het verbod niet bedoeld is om natuurlijke vindplaatsen te vernietigen. Dat de paddenstoelen in het wild groeien is niet strafbaar. Ze plukken, meenemen of opeten wel.

Verwisseling: het bundelmosklokje en andere giftige dubbelgangers

Het serieuze gevaar van paddo's plukken zit niet in de Opiumwet. Het zit in de andere paddenstoelen die op vergelijkbare plekken groeien en er bijna hetzelfde uitzien.

Het bundelmosklokje (Galerina marginata) is het bekendste voorbeeld. Het is een klein, onopvallend paddenstoeltje dat op dood hout groeit en, afhankelijk van het groeistadium, verward kan worden met kaalkopjes of andere kleine soorten. Het bevat amatoxines: dezelfde dodelijke gifstof als de groene knolamaniet. Al tien exemplaren zijn genoeg om een kind van twintig kilo te vergiftigen. Er is geen tegengif.

De vergiftiging verloopt in drie fasen. Eerst hevige buikpijn, braken en diarree, soms uren aanhoudend. Dan een schijnbare verbetering die ertoe leidt dat mensen denken dat het over is. Vervolgens lever- en nierfalen, bloedingsstoornissen, en in het ergste geval coma. Behandeling bestaat uit symptoombestrijding op de intensive care. In uitzonderlijke gevallen is een levertransplantatie de enige optie.

De cijfers van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) zijn concreet: jaarlijks belanden zo'n twintig mensen in Nederland in het ziekenhuis door het eten van zelf geplukte paddenstoelen. Sinds 2019 zijn er vier mensen aan overleden. Het NVIC stuurt in het najaar inmiddels waarschuwingsfolders naar asielzoekerscentra, omdat mensen met een Oost-Europese pluktraditie extra kwetsbaar zijn voor verwisseling met lokale giftige soorten.

Dosering in het wild: altijd een gok

Stel dat je zeker weet dat je een echt kaalkopje hebt geplukt, en niet een giftige dubbelganger. Dan nog weet je niet hoeveel psilocybine je inneemt.

Het psilocybinegehalte van wilde Psilocybe semilanceata varieert van 0,2% tot meer dan 2% van het drooggewicht (Gartz, 1994), afhankelijk van de groeiomstandigheden, het seizoen, de leeftijd van het exemplaar en de bodem. Twee kaalkopjes van hetzelfde weiland kunnen qua sterkte een factor tien uit elkaar liggen. Drogen en bewaren veranderen het gehalte verder op onvoorspelbare wijze.

Bij truffels uit een webshop is dat anders. De soorten worden onder gecontroleerde omstandigheden gekweekt, met standaardgewichten en een consistent psilocybinegehalte per cultivar. Een zakje Mexicana van 15 gram bevat circa 7 tot 11 milligram psilocybine. Een zakje High Hawaiians van 22 gram zit rond de 20 tot 35 milligram. Die voorspelbaarheid is het verschil tussen een bewuste keuze en een gok. We berekenden de exacte hoeveelheden per truffelsoort in een eerder artikel.

Truffels: legaal, gedoseerd en het hele jaar beschikbaar

Truffels, in de biologie sclerotia genoemd, zijn het ondergrondse opslagorgaan van dezelfde schimmelsoorten die bovengronds paddenstoelen vormen. Ze bevatten psilocybine, net als de vruchtlichamen, maar ze staan niet op de Opiumwet. Meerdere rechterlijke uitspraken hebben bevestigd dat sclerotia buiten het verbod van 2008 vallen. Je koopt ze legaal in elke smartshop of webshop in Nederland.

De reden is historisch: de wetgever heeft in 2008 specifiek de "vruchtlichamen" van psilocybinehoudende schimmels verboden, en sclerotia vallen daar formeel niet onder. Over de biologische en ervaringsmatige verschillen tussen paddo's en truffels schreven we eerder in een apart artikel.

In de praktijk zijn truffels beschikbaar in verschillende sterkteklassen. Voor een eerste ervaring is Atlantis (15 gram, mild tot gemiddeld) een logisch startpunt. Wie meer ervaring heeft, kiest voor Hollandia (15 gram, sterk) of High Hawaiians (22 gram, de sterkste in het assortiment). Voor microdosing is er een apart microdosing-pack met voorgedoseerde porties van 1 gram.

Vergelijking: wild geplukte paddo's vs. truffels uit de shop

Veelgestelde vragen

Is het strafbaar om paddo's te plukken die gewoon in het weiland groeien?

Ja. De Opiumwet maakt geen onderscheid naar herkomst. Of je ze uit het wild plukt of ergens koopt: bezit van psilocybinehoudende paddenstoelen is strafbaar sinds 1 december 2008.

Waarom zijn truffels dan wel legaal?

De wet uit 2008 verbiedt specifiek de "vruchtlichamen" van psilocybinehoudende schimmels. Truffels (sclerotia) zijn het ondergrondse opslagorgaan, niet het vruchtlichaam. Meerdere rechterlijke uitspraken hebben bevestigd dat ze niet onder het verbod vallen.

Hoe herken ik een puntig kaalkopje?

De Psilocybe semilanceata heeft een kegelvormige, puntige hoed (olijfgroen tot grijsbruin), een dunne steel en groeit uitsluitend op schraal grasland. Maar zelfidentificatie is riskant: verwisseling met giftige soorten als het bundelmosklokje (Galerina marginata) kan dodelijk aflopen. Het NVIC adviseert om nooit paddenstoelen te eten zonder deskundige determinatie.

Hoeveel psilocybine zit er in truffels vergeleken met wilde paddo's?

Wilde kaalkopjes bevatten gemiddeld 0,98% psilocybine per drooggewicht (Gartz, 1994), maar de spreiding loopt van 0,2% tot ruim 2%. Truffels bevatten doorgaans 0,4% tot 1,8% per vers gewicht, afhankelijk van de soort, maar met veel minder variatie binnen een cultivar. Het verschil zit niet zozeer in de totale sterkte als wel in de voorspelbaarheid.

Meer weten over de verschillen per soort? Bekijk alle magic truffels naast elkaar.